Ames, 1936: Chegou a noite despois da luz e o progreso

Marcos Pérez Pena praza.com

Mestre a alumnado da escola de Milladoiro, 1932

Ames Novo presentará unha moción no pleno deste xoves para demandar a restitución da memoria da corporación municipal republicana, que foi apartada do concello en agosto de 1936. En especial a do seu alcalde, Oscar Lojo Batalla. A moción propón unha serie de recoñecementos simbólicos para os 16 concelleiros elixidos nas eleccións de 1931 e que gobernaron o Concello durante seis anos, impulsando unha política de fomento do asociacionismo, obras públicas e creación de escolas, de progreso en definitiva, que foi cortada de raíz co triunfo da sublevación militar contra a República. 

A moción entende que "a actual corporación adquiriu unha débeda histórica coa corporación democrática lexitimamente elixida no ano 1931" e salienta que "pasados corenta anos desde que rematou a ditadura e retornou a democracia, aínda non se realizou ningún acto de desagravio para cos concelleiros daquela corporación lexítima". Subliña ademais que "aínda existen familiares dos concelleiros depostos, que conservan a memoria viva daqueles, e que cando estes desaparezan, desaparecerá con eles o seu legado".

A proposta prevé que o Concello de Ames inicie o procedemento ante o Ministerio de Xustiza de cara á Declaración de reparación e recoñecemento persoal que se recolle no artigo 4 da Lei 52/2007 á que teñen dereito todos os membros da corporación deposta. Unha vez efectuados os trámites, o concello acordará en sesión plenaria a solicitude en firme da Declaración de reparación e recoñecemento persoal para estes membros, un pleno ao que o Concello convidará de maneira pública á veciñanza e, de maneira especial, aos familiares e descendentes dos devanditos concelleiros. Finalmente, de aprobarse a moción, o Concello colocará no exterior da casa consistorial "en lugar ben visible e respectuoso" unha placa na que se lembrará o nome dos concelleiros da corporación lexítima de 1936 como acto de desagravio.

O goberno que trouxo "a luz"

O 22 de xuño de 1931 constituíuse a primeira corporación municipal democrática de Ames, con 16 concelleiros electos, e dela saíu elixido alcalde por unanimidade Óscar Lojo Batalla. Os representantes agraristas gañaran con absoluta claridade as eleccións do 31 de maio, despois de que tivera que repetirse a primeira convocatoria, do 12 de abril, cando se rexistraron numerosas irregularidades. Estes homes non tiñan unha filiación ideolóxica clara, aínda que se manifestaban republicanos e progresistas, e presentábanse en oposición aos representantes garcipritistas, continuadores da política caciquil e turnista de Montero Ríos. De feito, na crónica que El Pueblo Gallego publicou tras as eleccións destacábase que "fue reñídisima la batalla que dieron los antiguos caciques por no perder el mangoneo, llegándose a presentar sus candidatos como republicanos cuando hace poco tiempo pertenecían a la monarquía".

Oscar Lojo, conta Maximino Viaño, "volveu das Américas cunha certa fortuna" e posiblemente ese carácter de emigrante retornado moveu as súas ideas cara ao progresismo. Como destaca Bernardo Máiz, “os emigrantes retornados constituiron ou conformaron as directivas de numerosas sociedades agrarias, trouxeron novas ideas de progreso tanto técnico coma ideolóxico, fortemente anticlericais e antimonárquicos, convencidos das virtudes dos reximes políticos democráticos". 

Nos seus seis anos de goberno, esta corporación fomentou o asociacionismo, creou escolas e impulsou numerosas obras públicas, coma a apertura de novos camiños e arranxo dos que estaban en mal estado, e mesmo trouxo a luz pública por primeira vez ás rúas do concello, entre 1935 e 1936. Especialmente importante foi o seu esforzo no impulso da educación pública; así, creáronse escolas en Searez, Agrón, o Santo, Bertamiráns, Bugallido, Milladoiro, Tapia... De igual xeito, a corporación manifestou a súa “adhesión entusiasta" ao Estatuto de Galicia e nomearon o alcalde comisionado para asistir á Asamblea de Municipios que aprobou o proxecto no ano 1932, e tamén aprobou unha achega de 200 euros para a campaña do Estatuto. 

Porén, o 1 de agosto de 1936 a autoridade militar de Santiago, Juan Sanmiguel del Río, cesou todos os concelleiros e constituíu unha comisión xestora composta por Ramón Veiga e o secretario do Concello, Luis Salqués. O 28 de outubro constituíuse definitivamente unha nova corporación nomeada polo gobernador civil da provincia. Era o comezo da noite, da longa noite de pedra, que en Ames fora precedida da chegada da luz.

Galicia, radiografía de un exterminio

Casi 5.000 gallegos fueron asesinados por la represión franquista entre 1936 y 1939. Familiares de víctimas de la dictadura presentan denuncias ante el consulado argentino por la desaparición y asesinato de sus seres queridos.

ALEJANDRO TORRÚS Madrid 15/03/2014

En Galicia no hubo Guerra Civil entre 1936 y 1939. Pero sí un exterminio sistemático de la población fiel a la República. En tan sólo tres años fueron asesinados 4.699 ciudadanos gallegos. Siete de cada diez (3.233) fueron ejecutados en los llamados paseos franquistas. El resto, 1.466, fueron asesinados mediante la ejecución de una sentencia a muerte, según los datos del proyecto Nomes e Voces. Un auténtico exterminio en una zona donde la Guerra no duró más de unos días.

"Lo que pasó en Galicia es una prueba de que el golpe tenía una intención exterminadora, pues no era para nada necesario. (...) En Galicia no hubo matanzas de curas y hacendados. Lo que sí hubo fue muchas muertes controladas, instigadas o toleradas por las autoridades militares", explica Federico Cocho, autor de Guerra civil. Que pasou en Galicia e en España (Xerais) en una entrevista a El Mundo.

Con Galicia bajo el control del bando franquista desde los primeros momentos del golpe militar, "los perpetradores y sus seguidores a nivel local comienzan a demostrar que éste lleva aparejada una inusitada violencia", según recoge el informe de Nomes e Voces. Así, en los primeros meses de la Guerra Civil fueron asesinados en Galicia los cuatro gobernadores civiles, los alcaldes de cinco de las siete ciudades gallegas y los 26 de las poblaciones más importantes. Fueron ejecutadas también las máximas autoridades militares gallegas que se opusieron al golpe, los civiles más activos en la defensa de la legalidad y aquellos con cierta relevancia social en determinadas comunidades como maestros, médicos, farmacéuticos y abogados. En total, 4.699 ciudadanos asesinados.

Ejemplos de casi todos ellos se encuentran entre las denuncias que esta semana han presentado una decena de familiares de hombres y mujeres de desaparecidos durante la dictadura, vinculados a la Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), ante el cónsul de la República Argentina en Vigo, Roberto Gudiño dentro de la llamada Querella argentina.

El abuelo y el tío abuelo de Esther García, una de las denunciantes, formaban parte de aquellos gallegos que no esperaban la "inusitada violencia" desplegada por los seguidores del golpe contra ellos. Manuel Díaz González, médico de O Incio (Lugo) y primer alcalde de la República en dicha localidad, y su hermano José Díaz, elegido en las últimas elecciones nuevo alcalde del municipio, creyeron que a pesar del golpe militar no debían huir de la localidad porque de nada se les podía imputar. Estaban equivocados. "Los falangistas de O Incio empezaron con las amenazas a la familia. Nadie daba crédito de lo que estaba pasando. Un día apareció muerto el perro de mi tío y ya decidieron los hermanos que tenían que escapar", cuenta a Público Esther García, que explica que finalmente los dos hermanos fueron capturados y trasladados a la prisión de Monforte de Lemos, donde ofrecieron a Manuel partir al frente como médico de los nacionales: "Yo no soy veterinario, no curo animales", contestó Manuel, según relata Esther.

A partir de ese momento comenzó el particular infierno de Manuel. Fue sacado de la cárcel en un paseo nocturno aunque consiguió escapar herido refugiándose en casa de un "amigo suyo de derechas", el famacéutico de Sarria Antonio Peña. "Allí fue apresado por la conocida cuadrilla de falangistas de Layosa. Le fueron atadas las manos a una soga prendida de la cola de un caballo y fue arrastrado durante varios kilómetros hasta llegar a la entrada de O Incio. Al llegar allí, aún con vida y consciente, fue asesinado. Luego le amputaron un dedo para robarle la alianza", prosigue Esther.

Era el 11 de septiembre de 1936. En los primeros cinco meses de 1936 fueron asesinados en Galicia un promedio de 14,25 personas por día, mientras que a finales de 1939 la cifra de ejecuciones había descendido a 0,7 al día. Un día después, el 12 de septiembre, aparecieron en la cuneta de la carretera N-634, en un lugar conocido como voltas de Prado, cinco cadáveres. Uno de ellos tenía seis dedos en una mano. Así identificaron los vecinos a Bruno Martínez, tío abuelo de Miguel Freire, investigador de la ARMH que ha denunciado este caso ante la Justicia argentina.

"Estaban acusados de haber hecho frente a las tropas sublevadas, es decir, de oponerse al alzamiento nacional. (...) No eran ni sindicalistas exaltados, ni agitadores políticos, sólo habían tenido la mala suerte de haber participado en asociaciones sindicales y políticas", cuenta Miguel a Público, que añade que "la represión y el terror continuó cebándose en las familias de estas personas, que tuvieron que padecer acoso y humillaciones, el incendio y saqueo de sus casas y las burlas e insultos cuando los primeros de noviembre llevaban flores a las sepulturas donde se habían enterrado a sus familiares asesinados".

En octubre de este 1936 fue también asesinado Julio Sanz Martín, enfermero-practicante en la Marina. Su nieta, Elvira Sanz, lo denuncia ante la Justicia argentina. "Mi abuelo tenía 34 años. El 22 de octubre de 1936 fueron unos hombres a su casa, donde vivía con su mujer y sus dos hijos, y dijeron que se lo llevaban a un juicio. Al día siguiente, el 23 octubre, apareció el cadáver en una cuneta de San Juan de Ouces. Su muerte quedó anotada en el Registro Civil causada por una "hemorragia intensa".

El único motivo por el cual Julio Sanz pudo ser asesinado es "publicar algunos artículos sobre reivindicaciones laborales" en diversas revistas y "estar afiliado a Izquierda Republicana". Como Julio, la represión en el estamento militar en Galicia afectó a 140 marinos ejecutados, así como al almirante Antonio Azarola Gresillón; el general de división Enrique Salcedo y el gobernador militar de Galicia Rogelio Caridad Pita.

Objetivo: destruir la sociedad

El asesinato selectivo o indiscriminado no fue la única vía de represión. Con el objetivo de destruir una sociedad civil, plural y organizada fueron condenados a cadena perpetua 1.597 ciudadanos y 1.981 fueron sentenciados a diferentes penas de prisión inferiores. En total, 28.234 víctimas gallegos sufrieron algún tipo de persecución judicial por las nuevas autoridades militares. "Es imposible la cuantificación o estimación sobre otras formas de coerción o violencia: desde los encarcelamientos y torturas hasta las rapas y purgas de mujeres que se perpetran con idéntica escenificación en todo el territorio gallego y, a diferencia de las otras tipologías represivas, estaban diseñadas para su exhibición pública", señala la investigación de Nomes e Voces.

Así, en la Galicia de la Guerra Civil pueden ser perseguidos y exterminados desde un líder comunista local a un simpatizante de un sindicato que busca mejorar sus condiciones económicas pasando por la "burguesía progresista que a través del socialismo, el republicanismo o el galeguismo aspiran a consolidar el liberalismo democrático". "No se trata, pues, de un ataque a una posible revolución de tipo soviético —sin ninguna base documental—, sino de acabar con un sistema en el que cobra el protagonismo principal la participación ciudadana en un escenario tendente a la modernidad y el progreso", concluye la investigación de Nomes e Voces.

“A construción do encoro de Belesar foi un atentado en toda regra contra os dereitos dos veciños”

Montse Dopico | @montsedopico praza.com

“Daquela era así, e agora pouco máis ten”, di un dos entrevistados no documental Asolagados. Daquela era 1963. E a ditadura decidiu anegar 50 quilómetros de terra fértil e aldeas para construír o encoro de Belesar, pagando unha miseria aos veciños por expulsalos das súas casas. Agora é 2014 e o discurso oficial sobre aquela obra, o “orgullo de España”, tal como lle chamaba Franco, pouco mudou. O equipo de Asolagados, -un filme dirixido por David Vázquez, producido por Cristina López e con guión de Afonso Eiré-, quixo, por iso, darlle voz aos que entón non puideron falar. Eduardo, Antonio, Luisa, Segundo, Machina, José Ramón, Fernando, Fidelina e Evangelina puideron así, por fin, contar a súa historia. Malia que tivesen que superar o seu reparo inicial. O seu medo a enfrontarse, de novo, ao poder que esmagou os seus dereitos. Antes, como agora.

Estabades gravando para a televisión local e pensastes que as imaxes podían dar para máis. Foi máis ou menos así?

Basicamente, si. Traballamos na televisión local (Televinte). Chamáronnos para que baixaramos ao encoro. Ao principio ía ser só unha noticia. E vimos que era unha oportunidade para facer algo máis. Porque o nivel de auga baixara moito e os pobos estaban á vista.

A fotografía do documental é espectacular, de feito.

As imaxes son espectaculares, si. E, como dicía, era un momento único, non se ía repetir. Fenosa cumprira cincuenta anos de explotación, entón fixo un baleirado. Ampliaron a central, puxeron unha turbina máis, e entón renováronlle a concesión a Gas Natural-Fenosa. A cuestión é que eles son cada vez máis ricos, e a luz que nós temos segue sendo a que é.

Ti vives por alí. Que queres dicir con iso?

En casas que estaban ao lado do encoro faltaba potencia de luz. Ata hai pouco, non podían ordeñar tres gandeiros ao mesmo tempo porque non daba. E pasaron 50 anos desde que fixeron o encoro. Tempo tiveron.

No documental amósanse moitas imaxes antigas. Parte delas son do CGAI. Supoño que o resto serían dos veciños. Como as conseguistes?

Os vídeos son do CGAI, porque lle foron cedidos por un particular. O problema que tiñamos é que só había material de Portomarín. De Porto, por exemplo, non había nada. Eran aldeas ricas pero illadas. Tamén incluímos no documental imaxes do NO-DO, que houbo que compralas. É incrible que teñamos que pagar polas imaxes do noticieiro de Franco. Mesmo houbo que negocialo ben, porque ao principio pedíannos moito diñeiro… Conseguimos fotos porque un dos protagonistas do documental compráralle unha cámara de fotos a un turista alemán, e foi facendo moitas fotos que tiña gardadas.

A idea principal que transmite o filme é que, como di un deles, “tratáronos como animais”. Expulsáronos das súas casas, abusaron deles…. Era o que queriades transmitir?

Hai unha idea fundamental que é, si, a inxustiza que se cometeu con eles. Mais o que nós queriamos era darlle voz ás zonas que non a tiveran, porque só se fala de Portomarín, pero foron moitas máis aldeas.

Como di un dos entrevistados, que el non sabía que dicir cando lle preguntaban de onde era, porque o seu pobo quedara asolagado e desaparecera do mapa.

Si, por iso a xente queda impactada coa historia…

Como reaccionou a xente nas proxeccións do documental que xa fixestes, entón?

Pois xa fixemos bastantes. Na Coruña, en Vigo, Santiago, Ourense, Madrid, Portomarín (Aquí aínda non)… Fáltanos algunha cidade, como Barcelona. Pero tampouco podemos facer moitas, que non vivimos disto e ademais non houbo moita axuda para facelo.

Pedistes algunha axuda de Agadic e non foi concedida?

Non, xa non pedimos. Porque non compensa, polas voltas que che fan dar cos papeleos. Eu creo que xa piden tanto papel para desanimar a xente a que pida subvencións.

Non creo que fose doado contactar coa xente. Boa parte deles tiveron que emigrar tras o asolagamento. Como fixestes?

Pois a través de Begoña, a panadeira, que coñecía a todo o mundo. Coa información que nos deu fomos atopando veciños. Non foi fácil porque a xente tiña medo a falar.

Medo? Aínda? De que? Hai moito que morreu Franco.

Pois o medo de sempre, medo de falar contra o poder. É triste, pero é así. Como di un deles: isto antes era así, e agora pouco máis ten. Eran moi reacios a falar, ao principio. Tivo que pasar tempo para gañar a súa confianza. E despois tampouco falaron todo o que querían. Non é igual falar un día calquera contigo que falar diante dunha cámara. Eu estaba agardando a ver como reaccionaban os nove protagonistas cando visen o documental. Cando o presentamos, había 600 persoas no público. Viñeron emocionados, e dixéronnos que, se soubesen que ía ser así, falarían doutra maneira, dirían máis do que dixeron. Eles foron os que perderon: quedaron sen as súas casas, tiveron que marchar. E creo que nós conseguimos o noso obxectivo, darlles voz. Ademais, fixemos moitos amigos. Que foi o máis bonito. Porque fixemos o documental sen un peso, cunha soa cámara, no noso tempo libre.

Aos veciños nin os avisaron, a auga empezou a subir e tiveron que marchar para non afogar. Porque encheron o encoro tres meses antes de que o Consello de Ministros o autorizase. A partir deste feito contades a historia…

Non sabiamos moi ben, en principio, como enfocar a historia. Tiñamos moitas horas gravadas. O guionista, Afonso Eiré, quixo darlle moito protagonismo ao río, que era a vida. Foi unha inxustiza que lles quitasen aquela riqueza que tiña o río, e a custe cero. Son cincuenta quilómetros os que quedaron asolagados. E nuns sitios avisáronos e noutros non. Unha vez que expropiaron as terras deron por entendido que a xente tiña que marchar. Pero non era tan fácil, porque había que ter onde ir. Ao perito que viña tasarlles as terras chamábanlle O Secano, porque dicía que todas as terras eran de secano. E era mentira: eran verxeis. Era terra fértil, hortas. Pero dicían que era secano para darlles catro pesetas por elas. A construción do encoro de Belesar foi un atentado en toda regra contra os dereitos dos veciños. Pero foi así… Nós só queriamos que eles falasen. Nós non dicimos nada. Xa se ve cal era o contexto coas imaxes do NO-DO, de Franco prometendo riqueza e postos de traballo.

Di Afonso Eiré no seu libro sobre o tema, Belesar. O orgullo de España, que unha vez acabadas as obras quedaron só 200 persoas traballando alí. Mentres máis de 5.000 tiveron que emigrar. As mellores terras foron anegadas. Como se arranxou a xente despois? A algúns ofrecíanlles un piso en Portomarín, a quince quilómetros das súas terras…

Pois tiveron que comezar de cero, volver nacer. Sen casa e sen terras. Houbo xente que tiña familiares ladeira arriba e que puido ir con eles. Outros non tiveron tanta sorte. Coa indemnización que lles daban, non podían comprar unha casa. Non eran pobres. Había casas que tiñan 15 vacas, que é como hoxe ter 100. Pasaron de ser xente que vivía sen necesidades a non ter nada. Fixeron un poboado para os traballadores de Fenosa, pero despois resulta que á xente das parroquias afectadas foi á primeira que botaron. Preferían xente de fóra…

Eran gandeiros, pescadores, artesáns… E non xente que vivía “como animais”, na miseria, como din crónicas da época.

Eran “mariñeiros de agua doce”. Había un tráfico fluvial moi importante. Barcas que transportaban non só persoas. Tamén area para a construción, gando, madeira… Había moito peixe no río, e non só pescadores senón toda unha artesanía que se desenvolvía arredor da pesca. Como din no documental, tiñan de todo. Non lles facía falta comprar moito máis que o aceite. Por iso é espeluznante a maneira na que actuaron con eles. Se lles preguntas agora se volverían, dinche que vivían ben pero que a vida era, ao mesmo tempo, dura. Cando pensan en volver, pensan nas condicións que tiñan entón, sen as comodidades e os servizos de agora.

É interesante a entrevista que lle facedes ao dono da Casa Grande da Fervenza, no Corgo. Aquela zona librouse de ser anegada por unha decisión técnica. 

Era unha forma de mostrar que non tiña por que ser como foi. Que podía haber alternativas. E como podía ter sido. El fala de que se podería facer unha ruta completa polo río Miño. Eles aproveitaron unha casa daquela época para montar un negocio de turismo rural… Porque o encoro non só tivo efectos económicos, senón que cortou a vida do río. Noutros países, se fas un encoro tes que respectar unhas condicións ambientais. As anguías que había, por exemplo, desapareceron, polo incumprimento da empresa. Non lles deixaron un remonte…

Como di Eiré, non tiveron quen os defendese. O alcalde protestou, pero a decisión estaba máis que tomada.

O alcalde demandou a Fenosa porque non tiña permiso de obra. Pero chamouno o Gobernador Civil e dixéronlle que ou calaba ou o seu futuro político acabara. Daquela, claro, non había eleccións…  E de feito cambiaron o alcalde.

Conta Eiré que a Franco chamábanlle Paquito Pantano de tanto amor polos encoros que tiña. Pero é que, ademais, Belesar foi un símbolo de fortaleza da ditadura. Porque era un dos encoros máis grandes do mundo, cun deseño moi moderno para a época. De feito, iluminárono como agora se iluminan as catedrais. Ti lembras iso, de cando eras pequeno? Cando se inaugurou, no 2013, a ampliación da central eléctrica, o discurso do goberno era ese mesmo: icona do desenvolvemento hidráulico, exemplo para outros países, colosal obra que chegou a ter máis de 2.000 empregados…

A obra foi un ensaio, era un dos encoros máis grandes de Europa. Foi un experimento do que os propios enxeñeiros non estaban moi seguros de se ía saír ben. Pero Franco mandou seguir, e así foi. Lembro as luces de cores, si. Paseabamos por alí en bicicleta. Hoxe está todo apagado. Pero daquela era un fervedoiro de xente, unha atracción turística. Era espectacular. O problema é que, como di Eiré, xa que está construído, polo menos tiña que reverter parte do beneficio no pobo. E non é así. Como di un dos nosos entrevistados, “isto antes era así, e agora pouco máis ten”. A quen tiña unha boa posición social pagáronlle ben, a quen tiña pouco non lle tasaban o que tiña de maneira proporcional. O mesmo que agora.

Di Eiré, tamén, que foi o último encoro no que ninguén defendeu os veciños. Máis adiante foi a loita de Castrelo de Miño.

Non os defendeu nin o cura, nin os alcaldes da zona, nin ninguén. Mesmo había un cura que utilizaba os seus contactos para meter xente a traballar na obra. Se non ías á misa, facía que te botasen. A xente estaba totalmente indefensa.

Di unha das entrevistadas que se aproveitaron de que non tiñan estudos, non sabían como moverse…

A verdade é que moitos decatáronse de canto abusaron deles ao ver o documental. Era xente que non se movía case do seu pobo. Sabían o dano que o encoro lles causou, pero acababan de ser conscientes de todo o que lles fixeron.

O libro de Eiré contén boa parte das fotografías que saen no documental. Non sei se, en certa medida, xurdiu o libro do documental...

Afonso é de Chantada tamén. Eu tiña corenta e pico horas de bruto, e non sabía que facer. Un día encontreime con el e faleille do tema. Paseille as imaxes, encantáronlle e ofreceuse para facer o guión. O libro veu despois, pero el levaba xa anos investigando sobre o encoro.

E como reaccionaron os de Fenosa? Porque nin os entrevistastes, nin os deixades en moi bo lugar.

Nós non deixamos nada en mal lugar, só escoitamos o que nos dixo a xente. Que era o que queriamos, que falase a xente de como lle afectou o encoro. A historia de Fenosa e do encoro se cadra daba para outro documental. Pero agora non, que ben nos chegou.