luns, 2 de xullo de 2012

Memoria da saudosa desterrada


María Luz Morales, primeira directora dun xornal en España, foi galeguista na preguerra e mantivo contacto co nacionalismo mesmo durante a ditadura
MARCOS DOESPIRITUSANTO Santiago de Compostela 21 JUN 2012
Conferencia de Blanco Amor no Centro Galego de Barcelona o 30 de decembro de 1933.
María Luz Morales preside a mesa. / ARQUIVO PÉREZ DE ROZAS
Non vacilou no seu xuízo María Luz Morales cando dende as páxinas de El Sol de Madrid sentenciaba á altura de 1929: "acostumados a ver ás súas mulleres traballando duramente no campo -coma eles-, non pode aos homes galegos sorprenderlles que fagan versos... mellor ca eles". En por iso, erguía o nome de Rosalía de Castro ao cumio da nosa literatura e recuncaba sempre nunha visión da súa Galicia natal coma unha terra "fonda e esencialmente feminina".
Nacera na Coruña no último alento do século XIX e chegou sendo aínda unha nena a Barcelona porque o traballo do pai así o obrigaba. Aquel desterro prematuro non debeu impedir, así e todo, que a visión do mar galego callase na ollada da cativa. Case medio século despois, o son das augas bravas no bater contra os vidros da súa casa coruñesa topou resonancia nas páxinas da súa única novela, Balcón al Atlántico (Barcelona, 1955). Dende Cataluña, comezou a exercer publicamente como aberta defensora da causa galeguista. Xa dende comezos dos trinta participa nas campañas e accións a prol do Estatuto. En marzo de 1935, A Nosa Terra avanza unha listaxe de doantes para un monumento popular dedicado ao poeta vangardista Manuel Antonio, finado de xeito prematuro a comezos de 1930. A restra de nomes aparece encabezada por Morales, que doa 25 pesetas, unha cantidade cuantiosa se se ten en conta que o resto de doazóns oscilan entre as 5 e as 10 pesetas. En 1938, en pleno desenvolvemento da contenda, ingresa no Grupo de Mulleres Galeguistas creado na capital catalá.
Aquel espertar do seu sentir galego de seguro tivo a empuxada das dúas visitas a Galicia das que hai constancia nestes anos. En agosto de 1929 viaxa a Pontevedra para tomar parte nunha homenaxe a Concepción Arenal á beira do escritor e histórico galeguista Xerardo Álvarez Limeses. Morales ofrece un discurso no que repara, moi especialmente, na capacidade creadora da muller galega como poeta ventureira e creadora espontánea. En xuño de 1933, é reclamada polas xentes do Partido Galeguista para participar en Ourense como mantedora dun certame literario en homenaxe a Manuel Murguía, do que se cumprían cen anos do seu nacemento. O acto prolongouse pola noite coa celebración dun banquete na honra de Emilia Docet, a miss España, e do poeta Manuel Luís Acuña, que fora galardoado no certame. Daquel ágape consérvase unha fotografía de grande interese rescatada no seu día polo historiador Marcos Valcárcel. O documento é revelador das relacións da xornalista cos factótums do galeguismo cultural e político, en particular co círculo ourensán. Aquela noite, no Hotel Miño, compartiron mesa intelectuais senlleiros con persoas de relevo da vida social ourensá. Morales aparece ao carón de Otero Pedrayo. Entre os presentes están tamén a muller deste, Fita, Vicente Risco, Álvaro Cunqueiro, Blanco Amor e Manuel Peña Rei. A xuntanza mesmo acolleu algunha anécdota entre os comensais, como a rexistrada nunha cuartilla d'A Nosa Terra na que se satiriza arredor da impresión que a miss España causara aquela noite no mozo Cunqueiro.
A gran señora da prensa
A escasa memoria que se conserva de María Luz Morales nos nosos días ten como cerne o feito vistoso de ser a primeira muller en dirixir un xornal en España. O levantamento militar de xullo do 36 acaba coa que daquela era a única muller da redacción no cargo de directora de La Vanguardia, que exerceu durante seis meses. A nova trasládalla por carta a finais de xullo do 36 ao seu amigo, o xurista Ángel Ossorio y Gallardo: "Ofrecéronme, a min!, a Dirección do periódico. (...) Se me nomeasen Marqués de Abisinia, non me parecería máis disparatado. Mais, (...) o momento é tan difícil que non puiden dicir que non". Mal sabía que aquela decisión lle ía custar o paso polo cárcere e a marxinación profesional durante os longos anos da posguerra.
Morales foi unha das pioneiras do xornalismo en España. Chegara á profesión no ano 1921, despois de gañar un concurso da revista barcelonesa El Hogar y la Moda. Despois veu o seu ingreso en La Vanguardia e o seu paso por El Sol de Madrid, no que dirixe unha sección feminina dende 1926 ata 1934. A súa sinatura visitou tamén outras cabeceiras, como El Noticiero Universal, Hoja del lunes, Destino ou o Diario de Barcelona. Toda unha vida de entrega ao xornalismo que lle valeu o alcume de "gran señora da prensa" por parte dos seus compañeiros de profesión.
De volta en Barcelona, envíalles cadansúa carta a Pedrayo e Francisco Fernández del Riego para agradecerlles a atención recibida na viaxe. Das misivas tírase que a rede de amizades galegas se estendeu, ademais de ás xentes do Grupo Nós, aos membros do Seminario de Estudos Galegos. O certo é que, nesta altura, a intelectualidade galeguista consideraba a María Luz Morales unha compañeira máis, defensora dos intereses da nación e solidarizada coa problemática lingüística. Tal é que dende A Nosa Terra a cualifican reiteradamente de "irmá na Patria". Sen dúbida, a xornalista actuaba como modelo foráneo, e con gañado prestixio, para as galegas cultas, que non se podían recoñecer no estereotipo da muller labrega e analfabeta.
Mesmo tralo seu paso polo cárcere, no abafante ambiente do réxime, María Luz Morales mantén o seu compromiso coa terra, que agora queda confinado, como é obvio, ao eido cultural. Conserva o contacto cos círculos galeguistas cos que tivera ocasión de tratar na xeira anterior, algo do que dá conta a correspondencia que neste momento mantén con Fernández del Riego e Otero Pedrayo. En maio de 1955, o fundador de Galaxia asina no diario vespertino La Noche a crítica da xa citada Balcón al Atlántico. Sobre a autora escribe: "Á súa obra dálle, a admirada amiga, o que cabe esixirlle a todo novelista: veracidade psicolóxica, amais da veracidade do caso, cualificado con delicadeza pura e un san acento de galeguidade". Precisamente, nunha desas poucas misivas que se conservan, a xornalista agradece a xenerosidade do amigo e confésalle algúns medos na escrita: "Asustábame ese atrevemento de tentar internarme pola alma dunha Galicia da que me arrancaron aos seis anos (malia que non nacín nela por casualidade, coma outros...), pero era unha evasión -ao xénero e ao lugar- que eu precisaba para seguir escribindo". E despídese: "Reciba a sincera amizade desta saudosa desterrada".
De igual xeito, preocupouse María Luz Morales pola difusión en Cataluña da lingua e cultura galegas, chegando a publicar na súa editorial (Surco levaba por nome) un libro polémico do galeguista Vicente Risco, e agora ben considerado polo réxime: a Historia de los judíos (1955). Antes da guerra, participa tamén nas visitas dalgúns autores a Barcelona, como é o caso de Álvaro Cunqueiro, que compartiu amizade con Tomàs Garcés, e doutras voces novas da nosa literatura que achega nalgunhas conferencias. Na posguerra, intensificou tamén a súa relación con Eduardo Blanco Amor durante as estadías do autor d'A Esmorga en Barcelona. Nunha dedicatoria intensa da terceira edición do seu libro Chile a la vista (1950), escríbelle á altura de 1958: "a María Luz Morales, a miña "madriña" barcelonesa, co vello afecto do seu paisano (porque non vou consentir que nola rouben de todo os cataláns!)".

domingo, 1 de xullo de 2012

Memoria fotográfica del paisaje español

Un archivo reúne 21.000 fotografías que muestran la deforestación de la Península en el XIX
Las imágenes recogen los trabajos de la industria maderera y la repoblación de montes
Plantando matogueiras para protexer o solo dos ventos,
Guardamar de Segura, 1902
Una leyenda aseguraba que en la Hispania romana una ardilla podía atravesar la Península saltando de árbol en árbol sin tocar el suelo. En el siglo XIX, a buen seguro que esa ardilla habría encontrado dificultades para rascarse el lomo con una ramita seca. Al margen de exageraciones de cuento, los bosques peninsulares sufrieron durante siglos la tala del progreso, que en el periodo decimonónico fue especialmente voraz por la corrupción que marcó la desamortización de bosques de los se vendió su madera. Un archivo fotográfico casi desconocido muestra cómo se repobló de árboles esa España talada. Cómo barrancos pedregosos se transformaron en espesos bosques, ramblas desérticas en vergeles y sierras resecas se cubrieron de manto verde. Es la fototeca del Instituto Nacional de Investigaciones Agrarias (INIA), organismo dependiente del Ministerio de Economía, que cuenta con cerca de 21.000 imágenes, más 3.000 sin catalogar.
El impulsor de este proyecto que comenzó hace unos 15 años fue el hoy presidente de la Sociedad Española de Ciencias Forestales (SECE), Gregorio Montero: "La fototeca surgió de forma voluntaria, empezamos a reunir fotos viejas que venían en las revistas científicas. Después fuimos por las provincias pidiendo imágenes, hasta en los colegios. Los archivos que tenemos proceden sobre todo de instituciones pero también hay de particulares", dice este cacereño de Cabezabellosa nacido en 1946. "Nuestro objetivo es recoger el cambio del paisaje del país, una memoria histórica del patrimonio forestal".
En esas fotos en blanco y negro no solo se ven distintas especies de bosques, también hay campesinos arando, no con tractores, sino con ganado; paisanos con boina y alpargatas empleados en trabajos manuales de repoblación, hombres ocupados en tareas para corregir aludes y ramblas y levantar diques, mujeres trabajando en pequeñas fábricas, carros tirados por burros que acarrean madera…
Montero, ingeniero de montes, ha reunido esta colección con la ayuda de solo dos personas, Roberto Vallejo y Ricardo-Ruiz Peinado. Su deseo ahora es disponer de personal para escanear las 3.000 instantáneas que aún no están accesibles en Internet.
El retrato que tejen esas fotos de la masa forestal española muestra los efectos esquilmadores que provocó la prevalencia del poderoso Concejo de la Mesta, la España ganadera. Además del pastoreo, fueron terribles para los montes "la tala de árboles para acciones bélicas y la minería", apunta Luis Gil, miembro de la Real Academia de Ingeniería. De las minas subraya que "para lograr una tonelada de carbón se necesitan cuatro de madera". En los litorales la excusa fue "la pez para calafatear los barcos", mientras que en otras zonas de España fueron los hornos para fabricar cerámica los que eliminaron el arbolado.
El hito del trienio liberal
En ese recorrido histórico por la España talada hay un hito. Entre 1820-23, en el trienio liberal, se aprobó, apunta Montero, "la desamortización de bienes aristocráticos que propició la venta de muchos bosques". Gil recuerda la corrupción que envolvió este proceso. Los oligarcas se encargaban con sus influencias de que el precio de salida en la subasta fuera bajo. "Los que compraban, podían por ley desembolsar solo una parte, el 30%. Entonces talaban ese bosque, vendían la madera, que era muy apreciada, sacaban el dinero del país y después se declaraban en bancarrota. Así no tenían que pagar el resto".
A esta burla a la legalidad, le sucedió en 1836 la conocida desamortización de Mendizábal, que sacó a la venta bienes eclesiásticos. "Entonces se produjo una auténtica destrucción de los montes, que está registrada, de cuatro a siete millones de hectáreas", explica Montero, que fue cabrero de niño. "Los liberales pensaban que todo el patrimonio debía estar en el mercado, mientras que los conservadores eran más estatalistas". Las miles de fotos del archivo muestran a fines del XIX un paisaje desolador, yermo, de sierras peladas sin una sombra para protegerse del calor.
Este afán talador empezó a cambiar a principios del siglo XX, cuando se aprobaron varios planes de reforestación que registra la fototeca del INIA: 1926, 1935 —suspendido por la Guerra Civil— y 1938, en plena contienda. "En la zona franquista se aprobó una ley que se había intentado poner en marcha en la II República. Se le cambió el nombre y en marzo de 1941 echó a andar el Plan de Repoblación Forestal", añade Montero. "Franco vio claro que en un país con tanta población rural y hambre había que crear trabajo en el campo". Este experto calcula que durante la dictadura franquista (1939-1975) se repoblaron unos 4,5 millones de hectáreas, "y en general con criterios acertados".
A este plan del franquismo le siguieron el nacimiento del movimiento conservacionista, el éxodo rural y el abandono de la actividad ganadera. Hoy España tiene "un 54% de superficie forestal (unos 27,5 millones de hectáreas) y es el tercer país con más masa arbolada en Europa después de Suecia y Finlandia", concluye Montero. Cifras que quedan muy lejos del erial en blanco y negro retratado en este archivo histórico y una demostración de que bosques como el pinsapar gaditano de Grazalema no siempre fue así de frondoso.

Último tren a la libertad


El enésimo proyecto para recuperar la estación de Canfranc coincide con nuevas revelaciones sobre su papel en la huida de judíos y miembros de la Resistencia en la II Guerra Mundial
La estación ferroviaria de Canfrac es desde hace 40 años un naufragio a los pies de los Pirineos. Paso privilegiado entre España y Europa durante la II Guerra Mundial, por la estación entraron en la península Ibérica tanto el oro robado por los nazis como espías aliados o judíos que escapaban de los campos de concentración de Hitler. Desde que en 1970 el paso francés de l'Estagnet se cerró, ya no llegan trenes a la terminal. Solo continúan atravesando el apeadero las iniciativas para rehabilitarlo. Ninguna se detiene demasiado tiempo, y Canfranc sigue su lenta decadencia, esperando como un Titanic destripado sobre la hierba, con las vísceras de vidrio y metal expuestas al sol.
Visto que tampoco fructificará el último gran proyecto de la era del ladrillo —un hotel de lujo anunciado en 2000— el Gobierno de Aragón anunció hace dos semanas que comprará la terminal a Adif por el precio simbólico de 310.062 euros. Su esperanza es que un plan más modesto encuentre menos escollos. A la espera de que se complete la operación, punto de partida para —inversión privada mediante— la construcción de un centro universitario, un hotel y algunos bares y comercios, las instalaciones continúan deteriorándose. El año pasado se incendiaron dos vagones y, esta semana, un vecino del pueblo (con 650 habitantes) impidió que unos ladrones de cobre se llevaran 23 baterías de los trenes abandonados alrededor del edificio. Los cacos huyeron y dejaron el botín sobre las vías muertas, entre la basura y los escombros.
Canfranc no es solo una espectacular muestra de arquitectura modernista, ideal en la función de decorado para películas de época o sesiones fotográficas de moda vintage como las que de vez en cuando llevan por allí a equipos de cámaras y modelos extradelgadas. También representa uno de los puntos más singulares de la historia moderna española. Estación internacional cogestionada con Francia desde que en 1928, la inauguraron Alfonso XIII y el presidente galo Gaston Doumergue. Durante la II Guerra Mundial se entrelazaron en sus vías la red de suministro nazi y la ruta hacia la libertad de los fugitivos del Tercer Reich. En virtud de su carácter semifrancés, también es el único punto dentro de España donde ondeó la bandera con la esvástica nazi después de que en 1942 Vichy se apuntara a colaborar con Berlín.
El oro nazi, cuyo tráfico estaba prohibido en Europa durante la guerra, se transportaba hasta Canfranc tanto en camión como en tren después de ser blanqueado en los bancos suizos. Está documentado el paso de 90 toneladas por la frontera. Una parte del metal se utilizaba para comprar en España y Portugal wolframio para blindar los tanques nazis, pero la mayoría continuaba hasta Lisboa y, desde allí, se embarcaba a Sudamérica. Lo que no podían evitar los alemanes es que los mismos convoyes del oro transportaran en sus bajos a paracaidistas aliados, espías o documentos de la Resistencia francesa camino de Argelia o Londres.
A medida que se ha ido profundizando en los secretos de la estación, siguen llegando revelaciones sobre estos intercambios. En el libro de reciente publicación Canfranc. El oro y los nazis (Mira Editores), el periodista Ramón J. Campo, principal impulsor de las investigaciones alrededor de la estación, plantea un importante descubrimiento. Se trata de la identificación de 272 extranjeros (la mayoría judíos de toda Europa, pero también periodistas británicos, directores de cine alemanes o ciudadanos canadienses) que Franco ordenó encarcelar en la Torre del Reloj de Jaca tras atraparlos en su fuga de los alemanes por los Pirineos.
La posición del franquismo respecto a la permeabilidad de sus fronteras durante la contienda mundial fue inconstante y oportunista. A lo largo de la primera parte de la guerra, Canfranc sirvió de gatera para miles de refugiados que aprovechaban el discutible carácter neutral de España para escurrirse de los nazis. Los refugiados se bajaban con un suspiro de alivio en el vestíbulo de la estación, los agentes franceses les ponían en el pasaporte el sello de salida y pasaban a España. Así funcionó el sistema hasta que en noviembre de 1942 en el puesto se instalaron 50 militares de la Brigada de Cazadores de Montaña de Baviera. En ese momento se acabaron las medias tintas y la Gestapo comenzó a detener y deportar a todo refugiado que se le cruzara. El vestíbulo de la terminal pasó de puerta de la libertad a escenario de amargura para familias que habían recorrido media Europa antes de caer en poder de sus verdugos. Lo comprobó Joseph Lapuyade, uno de los prisioneros de la cárcel de Jaca cuyo caso está documentado. El francés, tras escapar de los nazis que le habían detenido para interrogarlo, se escondió en Pau en un tren guardando en el puño las reseñas de un aduanero de la estación internacional que debía ayudarle. No pudo ser y terminó detenido.
La caminata por los Pirineos quedó consecuentemente como única forma de entrar en el país. Los fugados solían contactar en Pau con guías que les ayudaban a pasar la frontera por unos 5.000 francos. Una vez en España, debían valerse ellos solos, por lo que no era raro que se perdieran y muriesen de frío en los pasillos de hielo de las montañas. Lo que no cambiaba es que su destino seguía siendo Canfranc, porque el tren hacia Lisboa o Algeciras representaba la única forma de burlar a la policía.
Dentro de la lógica móvil de la dictadura, hasta 1942 muchos de los carabineros que vigilaban la frontera colaboraron con los refugiados guiándolos hacia Canfranc. Sin embargo, cuando se recrudeció la presión alemana, los españoles enfoscaron los pasos y pasaron a detener a todos los fugitivos. Las celdas jaquesas servían de paso previo al campo de concentración de Miranda de Ebro, desde donde se deportaba a los prisioneros a sus países o a las zonas aliadas del norte de África.
Los informes que los funcionarios franquistas han dejado sobre los presos plantean que existía un millón de razones para huir de los nazis. Una parte importante de los fugitivos eran franceses que querían evitar “ser llevados a Alemania a trabajar en las industrias”; junto a ellos, abundaban los judíos provenientes de países del Este “portadores de cantidades considerables de alhajas y oro”. Los documentos retratan separaciones dramáticas, como la de Madelaine Wayemus, una francesa detenida cuando intentaba encontrarse con su marido, Lajb Kirzsbaum, polaco judío que ya estaba en el campo de concentración de Miranda de Ebro. La mujer confesó que había dejado a su hijo de dos años en Francia con la esperanza de que más adelante pudiera reunirse con ellos mediante un ferroviario que pasaría por Canfranc.
Una vertiente de preso más aguerrido la representaba un tal Marcel Proust que, en lugar de dedicarse a la contemplación de magdalenas, era teniente de aviación de camino a África “para luchar con los aliados”. El 26 de marzo de 1943 ingresó en Jaca con su hermano, sargento, tras ser detenidos en Biescas. El funcionario apuntó: “[Marcel Proust] tiene opinión mala de los alemanes en todos los conceptos”. En los informes no se especifica en qué fecha ni con qué destino salió de la cárcel.
Ahora Campo y otros investigadores insisten en la necesidad de acelerar la recuperación de la estación y abrir un museo antes de que la memoria de los sucesos se pierda. Para comprender lo frágil que es esta, bastan unas palabras con Jeannine Le Lay, hija del antiguo jefe de la aduana francesa en Canfranc y miembro de una red de espionaje que nacía en la estación. En una breve conversación telefónica con EL PAÍS, Le Lay explica que está muy enferma y no se encuentra con ánimo para alharacas. Ella es testigo y coprotagonista de uno de uno de los episodios más pintorescos de la historia de Canfranc: la huida de su padre a Argel ante la evidencia de que los nazis y la policía franquista se disponían a capturarlo.
Pieza clave en la comunicación entre Francia y los estados mayores de Reino Unido y EE UU, el bretón Albert Le Lay facilitó el paso en ambos sentidos de muchos secretos, espías y maquinaria al servicio de la Resistencia. Entre sus hazañas se encuentran la de introducir en Francia vía España el primer transmisor que permitió a los resistentes de París comunicarse con Londres. Muy pocos de los vecinos del pueblo oscense se imaginaban que el cortés Le Lay, siempre impertérrito, pasó un año aguantando sobre su nuca el aliento de la Gestapo después de que esta desmantelara la red de espionaje a la que pertenecía. Una tarde de 1943, conocedor de que los alemanes llegarían a por él en el tren de las nueve de la mañana siguiente, el aduanero, su mujer y su hijo pequeño escaparon de Canfranc fingiendo un paseo por las vías de tren. A pie y con candiles, cruzaron dos túneles en dirección a Zaragoza hasta que llegó a buscarlos un taxi que les había enviado desde la capital aragonesa un colaborador. Actuando de señuelo, su hija adolescente Jeannine se quedó en el pueblo y esperó para escabullirse en el tren justamente anterior a la llegada de los nazis. Al descubrir que el espía había volado, los alemanes ordenaron a la policía española seguir a Jeannine hasta Zaragoza. Esperando darles esquinazo, la chica se escondió en casa de un médico con cuyo hijo acabaría casándose, Víctor Fairén. La policía no desistió y se plantó en la puerta del doctor, que tuvo que inventarse una enfermedad contagiosa para que la policía no detuviera e interrogase a su futura nuera. Ajeno a este vodevil, Albert Le Lay siguió su camino hasta Argel. Por carretera hasta Sevilla; a Gibraltar a bordo de un barco en el que se camufló de marinero, y finalmente hasta Argel en avión. Después de la guerra, el aduanero aún regresó a Canfranc rechazando el puesto que cuentan que le ofreció Charles De Gaulle en su Gobierno. Nunca le gustó hablar de sus aventuras durante la guerra. Simplemente opinaba que hizo lo que le tocaba hacer.
Estas son solo algunas de las historias de la estación. Todos los descubrimientos han llegado de forma encadenada. El disparo de salida lo dio el hallazgo de Jonathan Díaz, un conductor de autobuses francés que, paseando una tarde del año 2000 por las vías igual que si fuera Le Lay, encontró unos papelotes que revelaban la existencia de los trenes del oro. A partir de esa chispa muchos hijos comenzaron a recordar aventuras que les habían oído a sus mayores: trabajadores de la aduana que cargaron lingotes suizos, curiosos que llegaron a vislumbrar pinturas y cajas de relojes dentro de camiones alemanes, padres que fueron a la cárcel por ayudar a la Resistencia...
Hace cuatro años, mientras Ramón J. Campo almorzaba en Canfranc con Dolores Pardo, una costurera que había pasado documentos muy secretos en el tren a Zaragoza, se acercó a ellos la camarera. “¿Son ustedes los del oro?”, preguntó. “Aquí sabemos muchas historias. Hace poco vino una anciana americana con su hija, aunque hablaban alemán. Quería enseñarle por dónde huyó de los nazis”. De ese relato sale otro de los capítulos del libro de Campo.
Cruzando los dedos, en el pueblo esperan que la apertura de un museo sirva para seguir tirando del hilo de su historia antes de que sea demasiado tarde. En la última década, Aragón ha invertido ocho millones de euros para evitar que la histórica estación pirenáica se desmorone. Gracias a ellos la estructura y el techo aguantan, pero el interior sigue siendo un desastre. Solo arreglar el vestíbulo se calcula que costará más de tres millones de euros, y ni en la mejor de las previsiones se espera que este paso previo a la reutilización del espacio sea posible antes de 2014; y eso contando con la cada vez más esquiva posibilidad de que la crisis permita reactivar el mercado inmobiliario. No parece aconsejable albergar grandes expectativas, al menos a corto plazo. Una vez muertos los héroes, todo son decepciones.

"A dignidade nunca a perderon. A súa dignidade é a indignidade dos seus asasinos"


Carta de despedida de Isidro Filloy
O 20 de agosto de 1936 foron asasinados once dos concelleiros da corporación municipal de Boimorto. Fuxiu o alcalde e dous edís. O resto dos representantes elixidos democraticamente foron levados en camións ao Amenal (O Pino) e Ortoño (Ames), seis a cada lugar. Berráronlles "Correde" e disparáronlles polas costas. Once corpos caeron ao chan e alí mesmo foron soterrados, con roupa de domingo.
Este domingo 24 de xuño a Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH) entregará ás súas familias os restos de Isidro Filloy López, de 46 anos, Andrés Filloy de 18 e os de Caitán García Vázquez, de 42, que foron exhumados en setembro de 2007, atendendo a un acordo do Concello de Boimorto, iniciativa do BNG e aprobada por unanimidade, para que se localizasen os restos e fosen entregados aos seus descendentes. Unha vez exhumados, os restos foron trasladados a Euskadi, onde foron estudados polo forense Francisco Etxeberría, o experto que máis foxas da represión franquista leva exhumado no Estado Español. O pasado mes de abril as probas xenéticas que levaron a cabo deron resultados positivos: as identidades dos tres esqueletes recuperados corresponden coas dos veciños reclamados polos seus familiares. 
Xosé Luis Rivas Cruz Mini, impulsor do proceso de recuperación, di que será "un acto moi simple, pois é o acto máis íntimo, a entrega dos restos ás familias, a pena é que non sexan todos". Mini salienta que "neste concello fíxose algo que debía ser feito en toda Galicia: que todos os partidos votasen a favor de abrir as foxas. E non pasou nada, a xente comezou a falar do que pasou, con tranquilidade, e non pasou nada". Non é a memoria o que separa ás dúas Españas, é o esquecemento; o medo non renace coas exhumacións, desaparece con elas.
A Agrupación de Familiares das Vítimas do 36 de Boimorto e a ARMH pensan retomar os traballos no Amenal en canto sexan conseguidos os permisos de acceso á finca, na que presumiblemente se encontra a segunda foxa, onde poderían atopárense os restos de Ramón Sánchez Rapela de 34 anos e Ramón Vázquez Garea de 50 anos. "A paisaxe cambiou, cambiaron as referencias, demos moitos paus de cego", di Mini, "pero estamos seguros de que a segunda foxa está moi cerca da primeira, agora só falta que o dono da leira dea o permiso". E conclúe: "Levan máis de setenta anos aí, e non pasa nada porque esperen un pouco máis. O importante non é que vaiamos rápidos ou lentos, pero temos que recuperar os restos desas persoas, porque eran veciños de Boimorto".
20 de agosto de 1936
Foi Don Emilio, crego local, quen animou os fascistas a que acabasen con aqueles roxos que levaran a educación pública a Boimorto e que se enfrontaran con el, ao crear cemiterios públicos. Dos doce só conseguiu fuxir José Cabanas, que cunha bala na perna (que lle sacaron uns labregos cun fouciño) percorreu corenta quilómetros até regresar á súa casa. Alí viviu emparedado durante quince anos, nos que se intentou suicidar tres veces. A súa dona mandaba os seus fillos xogar á pita cega para que o seu pai puidese tocalos sen que eles o visen.
Mini repite sempre que "aquela Galiza era republicana". En lugares como Boimorto a corporación municipal impulsou escolas públicas, asistencia sanitaria, enterros civís..., creáronse sindicatos agrarios cunha afiliación importantísima e unha grande actividade. A guerra matou todo iso, porque para iso se fixo o golpe militar que acabou coa democracia. "Esta xente o que intentaba dende o Concello era facer escolas, mellorar a vida da xente. Chegaron a decidir que todos os meses o Concello dedicaría unha partida mensual de cartos para mercar libros e facer unha biblioteca ambulante por Boimorto. Iso é algo imposible de pensar mesmo hoxe", conta Mini.
"Os mortos e os que quedaron o único que fixeron foi soñar cunha ilusión, cun futuro distinto e esa ilusión foi afogada, matada e dunha maneira moi dura, moi violenta", di Xosé Luís Rivas, e engade: "Para min estes asasinatos sempre representaron a imposibilidade de poder termos ilusións sociais no rural deste país". Porén, engade, "para as familias este acto significa outras cousas. Hai que poñerse na situación das familias, en todo o que pasaron dende agosto de 1936: as ignominias, as marcas, as imposibilidades de acceder a determinados postos de traballo, e sobre todo a gran dúbida. Os asasinos quedaron coa dignidade social e sementaron a dúbida de que os mortos algo farían". E conclúe: "A dignidade nunca a perderon. A súa dignidade é a indignidade dos seus asasinos. Isto non é o final dun proceso, senón que é o comezo. Hai que rematar con ese gran silencio que nos mancou e nos manca".
Os cambios de goberno en Santiago e Madrid frearon o proceso de recuperación da memoria soterrada nas foxas, pero Mini lembra que "estamos no noso dereito de buscar pedras, patacas ou restos humanos. Abonda con ir a un xuíz e dicir que aí hai restos humanos, e que cómpre saber de quen son. O país está inzado de foxas, e non che digo nada dos que están no fondo do mar, cunha pedra ao pescozo".