Intelectual galego
asasinado polo ditador dominicano Trujillo. Figura minusvalorada, tanto política
como culturalmente, está sendo obxecto dunha fonda revisión historiográfica.
Por Marcos Gándara
Costa | Galicia Confidencial | 30/03/2013
Nunha terra de emigrados
insignes como é Galicia, non todos reciben o recoñecemento que se merecen.
Probablemente José Almoina sexa un bo exemplo de elo. A súa controvertida
figura está a cabalo entre o descoñecemento e a repudia, polo que sen dúbida, é
merecedora da revisión historiográfica da que nos últimos anos é obxecto. Mención
especial ó respecto merece a obra do historiador Xurxo Martínez Crespo, ”José
Almoina, Pilar Fidalgo: Exilio. Dominicana. México”, na cal se comeza a
desfacer a lenda negra que rodea a persoa deste eminente exiliado galego, e se
nos presenta a súa incrible historia, digna dunha superprodución cinematográfica
ou da máis revirada das novelas.
Este intelectual, nado en Lugo,
republicano, masón e ligado ó partido socialista viviu unha vida de fuxida
continua. Tras realizar os seus estudos de Filosofía e Letras na Universidade
de Santiago, trasladaríase a Zamora en 1931 onde exercería como funcionario de
correos, ademais de traballar activamente no mundo da cultura. Sen embargo, a súa
traxectoria comezaría a torcerse có inicio da Guerra Civil, e cá posterior
persecución iniciada polo bando nacional contra o “inimigo”, do cal formaba
parte. Esta foi a primeira vez na que Almoina tivo que escapar, deixando atrás
a súa muller, Pilar Fidalgo, embarazada de 7 meses, pensando que non corría
ningún perigo. Pero a crueldade da maquinaria represiva bélica non entendía de
tales sutilezas, polo que foi encarcerada. Trala súa posta en liberdade fuxiría
xunto có seu marido a Francia, onde relataría as súas esgazadoras vivencias,
publicadas baixo o título “Unha xove nai nas prisións franquistas”, obra que
constituíu o primeiro testemuño directo dunha muller sobre represión
franquista.
Tras esta dura experiencia, e en
vista da máis que probable invasión nazi de Francia, a familia decidiu partir
cara ás Américas. As opcións eran reducidas, xa que practicamente só México e
República Dominicana estaban dispostos a aceptar a chegada de republicanos españois
nun contexto internacional tan delicado. Almoina decantouse por un réxime
brutal como o de Trujillo, do cal, pouco se sabía do noso lado do Atlántico.
Chegados a este punto, é preciso explicar os motivos da interese do ditador
dominicano en recibir este tipo de continxente humano. As razóns son varias.
Por unha banda, tralo conflito con Haití, Trujillo tiña o claro obxectivo de
mellorar a súa danada imaxe internacional. Do mesmo xeito, e debido o seu coñecido
rexeitamento polas xentes de raza negra, buscaba “branquear” a poboación da súa
pequena República, e o mesmo tempo e sendo posible, absorber talento, polo que
a intelectualidade republicana que fuxía de España era todo un filón. Almoina
cumpría todas esas condicións, ata tal punto que tras pasar por diversos cargos
de responsabilidade ligados ó mundo da cultura, acabou sendo o titor persoal do
descarriado fillo de Trujillo, Ramfis, e finalmente o Secretario Persoal do
propio ditador. A aceptación destes cargos valeulle para que se comezase a
tecer ó seu redor unha espesa aura de colaboracionista, da que nunca foi
capaz de desprenderse, e pola cal sería expulsado do partido ó que pertencía, o
PSOE.
A súa imaxe quedaría fondamente
danada, e nin sequera as notables actividades que realizou en contra da
ditadura foron quen de resarcila. Nese sentido, na súa defensa é preciso
esgrimir a imposibilidade de dar un non por resposta a un personaxe sanguinario
como era o megalómano gobernante do país caribeño. Só existían dúas
posibilidades, con Trujillo ou contra el, pero Almoina tiraría pola vía do
medio.
Ata aquí a versión “oficial” máis
ou menos encaixa. Sen embargo, agora coñeceremos ó verdadeiro Almoina.
Durante este período, polas súas mans comezou a pasar numerosa documentación
oficial que lle descubriu que non era ouro todo o que relucía no goberno da
illa. A súa opinión sobre Trujillo, ó cal estaba agradecido por acollelo,
comezou a mudar. Debía garantir a seguridade da súa familia, pero non podía
quedarse de brazos cruzados ante as brutalidades e inxustizas que observaba día
a día. Así, argumentando motivos de saúde, en 1946 renunciou a todos os seus
cargos, e exiliouse cá súa familia en México. Tras elo, o réxime observaríao
con lupa para sempre. O lucense sabía que estar fora do país non lle outorgaba
unha seguridade total, pero aínda así, só un ano despois, remitiría o seu
“Informe Confidencial” as embaixadas de varios gobernos nos cales o ditador de
Dominicana tiña a intención de intervir, ben directa ou indirectamente, con
especial interese en Cuba e Venezuela. Almoina era consciente de que as
potencias vencedoras na Segunda Guerra Mundial non ían realizar acción algunha
contra gobernos ditatoriais como os de Franco ou Trujillo, polo que el mesmo
tomou cartas no asunto. Descontento cá pouca difusión do seu informe, en 1948
escribirá “Una satrapia en el Caribe, historia puntual de la mala vida del déspota
Rafael Leónidas Trujillo”, obra publicada en México baixo o pseudónimo de
Gregorio Bustamante, na cal realizará a máis detallada acusación contra a o réxime
de Trujillo ata ese momento.
Para a realización de dita obra,
o intelectual republicano modificou premeditadamente a súa escrita, consciente
de que se convertera nun sospeitoso habitual do réxime do “Chivo”, como tamén
era coñecido o ditador. Do mesmo xeito, en 1950, e por consello da esposa do
gobernante militar, María Martínez, cá cal tiña unha excelente relación, e en
nome da cal escribiu o libro “Falsa Amistad”, (A lenda urbana di que as
iniciais do título agochan ó verdadeiro autor da mesma, “Fue Almoina”), o ex
secretario realizou un compendio de louvanzas baixo o título “Yo fui secretario
de Trujillo”, có obxectivo de lavar a súa imaxe, eliminando sospeitas, e mostrándose
como un fiel servidor do home que o acolleu. Sen dúbida, máis carnaza para os
seus críticos.
Sen embargo a maquinaria do réxime
xa se puxera en marcha. Neste punto emerxe a figura doutra personaxe
controvertida, que se converteu case no “alter ego” de Almoina. Este non foi
outro que o vasco peneuvista, Jesús de Galíndez, do cal a posteriori se
descubriu que traballaba para o servizo de intelixencia dos Estados Unidos, e
cuxa vida foi levada ó cinema e a literatura. A súa relación con Almoina nunca
foi demasiado positiva, ata o punto de que moitos din que el foi quen advertiu ó
réxime da posibilidade de que detrás de Gregorio Bustamante, se agochase o
propio intelectual galego. Algúns din que só porque cumpría có seu traballo,
mentres que outros opinan que o vasco, ferventemente católico, non podía aturar
a masonería do lucense.
A pesar de elo, sería o propio
Galíndez quen acabase asasinado antes, a mans dos sicarios do réxime, que o
foron a buscar ata Nova York. Tras abandonar a República Dominicana, o por
aquel entón, profesor da Universidade de Columbia, publicou unha obra moi
similar a de Almoina, titulada “La era de Trujillo”, na que tamén levaba a cabo
unha forte crítica contra o réxime de “Chapita”, alcume có que tamén se coñecía
ó ditador pola súa costume de autoimporse medallas que lucía con orgullo no seu
uniforme. A diferenza de Almoina, Galíndez considerábase a salvo nos Estados
Unidos, mentres que o galego era consciente do risco que corría tanto el, coma
a súa familia. Almoina ía ter un exemplo máis de cómo Trujillo actuaba ante o
que el consideraba unha traizón a súa persoa. Así, en 1956 o que fora delegado
do PNV no goberno do exilio, foi raptado no metro do país mais poderoso do
mundo, e levado a forza a República Dominicana onde foi asasinado. Por máis que
as autoridades llo garantisen, como ía estar seguro Almoina en México?
A súa sorte xa estaba botada, e
el era ben consciente de elo. Así, tras un primeiro intento de atentado, uns
pistoleiros cubanos a soldo do réxime dominicano daríanlle morte en 1960 nas rúas
de Cidade de México. Curiosidades do destino, só un ano máis tarde sería
Trujillo o que acabaría asasinado a balazos. Sen embargo, como dicíamos, a súa
figura segue sendo analizada a través dun halo de desconfiaza, que difumina
toda a labor realizada por este gran loitador, sempre a sombra dun Galíndez que
é visto como un heroe, e ante o que Almoina non parece máis que un aproveitado.
En palabras do historiador Xurxo Martínez Crespo, “Almoina é un perdedor por
partida dobre. Perde a guerra, e no exilio dominicano vese na obriga de aceptar
ese cargo por protexer a súa familia”. Só na nosa man está evitar que sume una
derrota máis a súa fonda bagaxe, tentando conseguir que lle gañe a batalla ó
tempo e a historia, para que sexa recordado como o que foi, un home xusto e
honrado, que se puxo en perigo por loitar no que cría.
.jpg)
