Amosando publicacións coa etiqueta nacionalismo. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta nacionalismo. Amosar todas as publicacións

luns, 3 de marzo de 2014

La Constitución de Antequera de 1883: horizontes para un país


El proyecto establecía adelantos democráticos y logros sociales verdaderamente avanzados para la época, desde el feminismo a la igualdad social.
Por RUBÉN PÉREZ TRUJILLANO 20/02/2014 eldiario.es

El fracaso de la I República sumió al republicanismo en una grave crisis. La Revolución regional-cantonalista (1873-1874), muy extendida por Andalucía, fue reprimida por el general Pavía, el golpista que  abriría paso a la Restauración borbónica.
1883 es un año difícil. Andalucía es escenario del hambre, las epidemias y el desplome de las clases medias urbanas. El nuevo régimen se consolida y da un rumbo autoritario a la Revolución burguesa. La mayoría de los trabajadores y jornaleros no ven otro refugio que las organizaciones anarquistas, cada vez más numerosas. Algunos todavía alternan su militancia sindical (anarquista) con la política en las filas del republicanismo confederal. Montajes como el de "La Mano Negra" pone a los opositores en el patíbulo. En verano se dicta el estado de guerra en media Andalucía.
La Asamblea del ala andaluza del Partido Demócrata Republicano Federal, liderado por Pi y Margall,  tuvo lugar en Antequera (Málaga), entre los días 27 y 29 de octubre de 1883. Allí se aprobó el Proyecto de Constitución o Pacto Federal para los Cantones regionados andaluces, redactado por Carlos Saornil.
El texto manifiesta una conexión estrecha entre regionalismo, campesinado y superación del concepto burgués de nación. Todo un código político de carácter social y económico que intentaba reavivar el espíritu de 1873 que la manu militari impidió llevar a buen puerto.
Un constitucionalismo revolucionario
Lo primero que llama la atención de la Constitución de Antequera es su arquitectura, tanto desde un punto de vista formal como material. No es para menos: convergen las ideas de Proudhon (depuradas de sexismo), el contractualismo sinalagmático de Pi y Margall, el socialismo utópico (sobre todo Fourier), el liberalismo social y el primer feminismo. En este cruce de caminos surge el andalucismo político.
La Constitución está compuesta por tres proyectos de confederación que, articulados mediante cuatro apéndices, estaban destinados al municipio, el cantón y la Federación Andaluza o Estado de Andalucía.
Al mismo tiempo, la Constitución encarna el pacto social entre individuos, clases y pueblos. Es un instrumento pacífico para la transformación, que aspira a romper la unidad del poder, repartir la tierra desamortizada entre los campesinos y cambiar la unidad nacional por la unión libre. Estamos ante un proyecto constitucional sui generis, verdadera joya jurídica y sin parangón en la historia del constitucionalismo.
La República desde abajo
El confederalismo de inspiración pimargalliana compuso un movimiento para, además de estructurar democráticamente el Estado, fundar o acaso expresar la existencia de viejas naciones.
El sujeto original del pacto constitucional es inicialmente, y seguirá siendo una vez inserto en la Confederación, el pueblo andaluz. Es el único que puede decidir su inclusión en la Confederación ibérica, delimitando el contenido de los derechos de soberanía que desea ceder. A la Federación Andaluza corresponde interponerse ante cualquier acto o ley que atentase contra sus derechos y competencias exclusivas, reasumiendo las competencias delegadas, reformando su Constitución e incluso, si fuera necesario, ejerciendo el derecho de secesión.
La consigna "unidad en la libertad" exige una comunidad contractual, voluntaria. De ahí la intención de edificar desde abajo un nuevo proyecto nacional: la España o, mejor dicho, la Iberia de los pueblos.
Nacionalidad y autodeterminación
En los textos de 1883 se sostiene solemnemente que el pueblo andaluz tiene su nación. Ante todo, es una comunidad de recursos producidos colectivamente y puestos a disposición de personas iguales. Una comunidad, también, de cultura (generalización de la educación pública y gratuita, revitalizadora de las memorias colectivas de cada pueblo ibérico), solidaria (el asistencialismo redentor como fuente de legitimidad), de sufrimiento (el drama del jornalero, la proletarización y el hambre como telones de fondo) y de lucha (incardinada en el proceso revolucionario democrático). Una comunidad, en suma, basada en el reparto.
Ahora bien, no es la primera vez que prende la idea de afirmar política y constitucionalmente la unidad del pueblo andaluz. A pesar de lo que se dice, ya antes de la Constitución de Antequera tenemos algunos ejemplos, como cierto proyecto hasta hoy inédito, el de Constitución federal español publicado por Flamilso en la vorágine del Sexenio (1869), o los proyectos constitucionales del revolucionario andaluz Roque Barcia (1870), dirigente del Cantón de Cartagena.
Derechos y deberes para una sociedad justa
Recoge el documento que los poderes públicos andaluces tienen por objeto "el advenimiento de la verdadera igualdad social, mediante la independencia económica del pueblo". Se consagra por primera vez en un código constitucional el derecho al trabajo, el derecho a la igualdad de las mujeres (no sólo al sufragio) y la progresividad del sistema fiscal.
En aras de la emancipación, se dispone el derecho a la educación pública, gratuita y obligatoria para ambos sexos, así como la prohibición de las órdenes religiosas como forma de hacer realidad el derecho a la libertad religiosa. También se proscriben los impuestos indirectos, y se garantiza el "derecho de propiedad limitado por los derechos sociales". Asimismo, se prevé la creación de un instituto de crédito y el arrendamiento de las propiedades públicas a favor de sindicatos.
Democracia republicana representativa
"Andalucía es soberana y autónoma -establece el art. 1 de la Constitución de la Federación Andaluza-, se organiza en una Democracia republicana representativa, y no recibe su poder de ninguna autoridad exterior al de las autonomías cantonales que le instituyen por este Pacto". La fórmula combina elementos de representación con otros de participación popular. De fondo, algunos preceptos destinados a combatir la corrupción, con un rígido sistema de incompatibilidades.
Entre los mecanismos de representación, cabe destacar la garantía de representación parlamentaria de las minorías, un Congreso andaluz compuesto por "diputados de población" (procedentes de partidos) y "diputados de profesión o clase" (procedentes de sindicatos y organizaciones patronales) o el sufragio universal permanente para asegurar el origen electo de los tres poderes.
Dentro del componente radicaldemócrata se encuentra el derecho al referéndum, a la participación directa en las "Asambleas comunales" a nivel municipal, a la revocación del mandato de los representantes, a la iniciativa popular no sólo legislativa sino también a la hora de reformar la Constitución o suscribir Pactos con otros Estados, etc.
El legado de la Constitución de Antequera
Aparte de las novedades que introdujo en el panorama constitucional y político, la Constitución de Antequera desempeña principalmente un doble papel. En primer lugar, es un indicador estimable de la toma de conciencia andaluza en un contexto de lucha por la democracia. En segundo lugar, permite constatar que el andalucismo toma carta de naturaleza en 1883 dentro de unas coordenadas ideológicas muy particulares. El nacionalismo andaluz es libertador ("liberalista", como diría Blas Infante entrado el siglo XX) y destinado a la promoción de las clases populares, al estilo de los primeros nacionalismos decimonónicos, tempranamente estrangulados. Y es que, habiendo nacido de las entrañas del republicanismo confederal, aspira a una virtud que incluso le hace distorsionar sus caracteres nacionalistas: no existe el "nosotros" (Andalucía) en oposición a "los otros" (España), porque también se es español si -y sólo si- previamente se es andaluz.
El proceso constituyente de 1883 fue víctima del sistema canovista. Y el intento siguiente correría igual suerte, esta vez a manos del alzamiento militar en julio de 1936. Sin embargo, la Constitución antequerana pervivió como referente en la marcha hacia el autogobierno, apareciendo en el proyecto de 1933, en el tardofranquismo y en la conquista de la autonomía por la vía del art. 151 de la Constitución de 1978. Así, el nuevo Estatuto de 2007 reconoce en su preámbulo la trascendencia de dicho texto. Aunque tenga poco que ver con la Constitución de Antequera, el actual régimen autonómico hunde en ella sus raíces.

domingo, 2 de febreiro de 2014

Las historias de la Historia


Las disputas en torno a las identidades españolas y la frontera entre verdad y ficción en los discursos de legitimación política alimentan varios libros que iluminan los debates del presente

Una de las preguntas que le hace a José Álvarez Junco la historiadora Paloma Aguilar en una larga entrevista que forma parte de un reciente libro de homenaje al autor de Mater dolorosa es la siguiente: “¿Cómo resuelves el dilema entre lo que Jon Elster llamó el ‘cemento de la sociedad’, lo que hace que las sociedades se mantengan cohesionadas y no entren en conflicto permanente, y la necesidad de impedir la creación de mitología nacional que distorsione la historia y demonice al otro?”. En la pregunta quedan bien definidos los dos polos en torno a los que bascula el concepto de nación, el “cemento” y los “mitos”, y queda anunciado que en la elaboración de ese discurso tienen un papel no menor los historiadores.
“¿Puedo simplificar un poco?”, pregunta Álvarez Junco. “Si la nación fuera un niño, sería imprescindible que reforzáramos su identidad (qué nombre tiene, cuál es su familia, a qué país pertenece…) y también su autoestima: por ser como eres, no puedes ir por ahí con la cabeza baja. Esto es evidente, pero eso no significa que haya que ponerse pesado. Tienes una identidad, sí, pero luego están los otros. El nacionalismo desempeña un papel necesario, de integración y legitimación política, ayuda a reforzar los lazos comunes que existen en un colectivo donde todos son distintos. Pero corre una serie de peligros que no hay que olvidar, como el de cerrarte a cuanto ocurre fuera y convertirte en un ignorante, sin horizontes, siempre complaciente con lo propio y reacio a lo ajeno”. Pueblo y nación. Homenaje a José Álvarez Junco lo han coordinado Javier Moreno Luzón y Fernando del Rey, y reúne diferentes aproximaciones al trabajo de un historiador que ha abordado, y siempre con maestría, algunos fenómenos esenciales de la historia española: el anarquismo, el populismo, el nacionalismo y la relación entre visión del pasado y construcción de identidad.
Santos Juliá, en uno de los textos del libro, subraya la capacidad de Álvarez Junco para reconstruir toda la complejidad del pasado y destaca su habilidad para fulminar los mitos y leyendas que parecen ser el único camino posible para tratar con la historia. “El mito no se estudia, se cree y se celebra”, escribe Juliá, “y en la creencia colectiva y en la celebración ritual encuentra la comunidad su razón de ser, su orden, la base de continuidad en el tiempo, su camino de salvación”. “Vuelvo a lo más sencillo”, insiste Álvarez Junco, “la función del historiador es la de intentar comprender y explicar el pasado de la manera más objetiva posible. De forma científica. Por eso hay que volver una y otra vez sobre lo que se ha estudiado porque todo cambia. España cambia y cambia la manera de contar lo que ha ocurrido. Toda explicación es relativa y pasajera. Y tiene inevitablemente un mensaje moral implícito. Es importante ser conscientes de esto y saber también que, por mucho que hagas, los políticos (el poder) van a utilizar tu trabajo en función de sus intereses”.
En La invención del pasado, Miguel-Anxo Murado se ha propuesto entrar en el interior del laboratorio donde se hace la historia para contar cómo se fabrica el pasado y cuánto tiene de verdad. “La historia es como la ceniza de un incendio”, escribe. “No es el incendio, ni siquiera un resto del fuego, sino tan solo un vestigio de los efectos del incendio. El viento sopla constantemente, dispersándola”. ¿Qué hacer, entonces, con algo tan volátil como esas cenizas, cómo atraparlas y organizar un relato coherente?
“La historia no es simplemente la recuperación del pasado”, contesta Murado por correo electrónico, “lo cual, en sentido estricto, es imposible, porque ya no existe; es más bien el esfuerzo por darle un sentido a lo que nos queda de él, que son solo un número limitado de vestigios. Puesto que somos nosotros quienes le damos el sentido, la historia es en gran parte una proyección del presente, una especie de metáfora de nuestro propio tiempo”.
¿Cuándo ha tenido el poder político mayor influencia en la construcción de la historia de España? “Bueno, en España han escrito la historia desde un rey —Alfonso X— hasta un presidente de Gobierno —Cánovas del Castillo—. Comparado con eso, el historiador nunca ha estado más lejos del poder que hoy en día. Lo que ocurre es que cuando leemos una historia que no nos gusta tendemos a considerarla siempre fruto de la manipulación interesada. Subestimamos la fuerza evocadora que tiene el discurso histórico, yo me atrevería a decir que casi mágica, y que hace que tanto unos como otros crean sinceramente en lo que dicen. El poder apoya el tipo de historia que le interesa, sin duda, pero eso no bastaría si la gente no quisiera creerla. La única cura para el fanatismo que inspira la historia es preventiva: no darle tanta importancia”.
“Como decía Froude, un historiador del siglo XIX”, escribe Murado en su libro, “la historia es como una imprentilla infantil en la que uno puede elegir las letras que quiere y ordenarlas en la forma que quiere para que digan lo que a él le apetece”. Es posible, pues, que en ese particular taller se crearan los relatos más disparatados para celebrar las hazañas de un rey o para dar sentido a un proyecto de futuro, quién sabe, ese destino en lo universal que aireaba el franquismo. ¿Cuáles han sido los mitos más disparatados que se han colado en la historia de España? “Yo no los llamaría ‘mitos disparatados’ porque creo que los mitos históricos cumplen siempre una función, lo interesante es detectarlos y tratar de explicar cuál”, explica Miguel-Anxo Murado. “Hoy nos puede resultar disparatado que en el pasado los españoles se creyesen descendientes de la familia de Noé. Pero eso era fruto de la necesidad psicológica de enlazar su historia con la Biblia de un pueblo para el que el cristianismo era la base de su identidad. Hoy hacemos algo parecido cuando, desde la historiografía que sea, elegimos arbitrariamente hechos históricos para convertirlos en nuestros orígenes o seleccionamos aquellos que nos proporcionan una sensación de continuidad y conexión con el pasado”.
De esos hechos históricos que han servido para darle sentido y continuidad a la nación española se ocupa un voluminoso libro recientemente publicado. Hace unos seis años, los historiadores Antonio Morales Moya, Juan Pablo Fusi y Andrés de Blas se plantearon el desafío de realizar una suerte de estado de la cuestión de lo que es la Historia de la nación y del nacionalismo español. El libro tiene más de 1.500 páginas, han participado 48 especialistas y es un viaje por las historias, y lógicamente por los mitos, que han terminado por hacer de España lo que es.
“Antes de que surgiera la propia idea de nación, existían elementos que le daban cohesión a ese colectivo que sería después, hablando con más propiedad, la nación española”, explica Andrés de Blas. “Desde la época de los Reyes Católicos se impulsaron ya distintas estrategias para dar cohesión a esa comunidad nacional que, más adelante, seguiría reconociéndose como tal durante la monarquía de los Austria. El reformismo ilustrado del siglo XVIII reforzó las soldaduras de ese colectivo a través de una serie de discursos patrióticos que luego heredarían los diputados de las Cortes de Cádiz. Es ahí donde verdaderamente se puede hablar de revolución, y de un proyecto de modernización de este país. Los liberales son conscientes de que no pueden legitimar el nuevo Estado con los viejos expedientes: el catolicismo, la monarquía y las tradiciones. Y por eso empiezan a hablar de una comunidad de ciudadanos que defiende un orden de derechos y libertades. El acento se desplaza a la ciudadanía y a su Constitución, han dejado de servir los viejos señores”.
No hay referencia alguna a los asuntos de los nacionalismos periféricos en el volumen. La protagonista exclusiva es la nación española. Desde muy pronto se da noticia de sus mitos, con el texto de Álvarez Junco que abre el libro, así que tampoco hay que alarmarse: no se trata de ninguna casposa reivindicación de esas esencias patrioteras todavía tan queridas por una parte de los españoles. Los cronistas que narraron, casi dos siglos más tarde, el primer enfrentamiento bélico con los musulmanes recurrieron, cuenta Álvarez Junco en su trabajo, “a los modelos narrativos bíblicos y a los de la Antigüedad clásica”. Hay una leyenda que se refiere a las guerras médicas: en el año 480 antes de Cristo, las huestes de Jerjes fueron poco a poco aplastando las ciudades griegas hasta llegar al santuario de Apolo en la montaña de Delfos. No había allí más que un puñado de aguerridos defensores frente a los fieros persas, pero el dios terminó por intervenir. Lanzó rayos y cayeron peñascos, y los temidos enemigos empezaron a matarse unos a otros en plena confusión. Los supervivientes huyeron, y no tardarían en perecer por un fuerte temblor de tierra y el desbordamiento de un río: el puñado de griegos de Delfos había triunfado. “El relato de Covadonga reproducía este esquema casi al pie de la letra”, escribe Álvarez Junco.
Los viejos héroes de Iberia e Hispania, las peripecias del país durante la Edad Media, los reinos que conviven en el siglo XV, el concepto de España que se arma durante el XVI y el XVII, y las últimas iniciativas anteriores a la primera Constitución: así arranca esta propuesta, que luego explora con toda minuciosidad las formas del nacionalismo español durante el siglo XIX, la España de comienzos de la centuria pasada (hasta el estallido de la guerra) y la que vino después, y que se cierra con dos grandes capítulos que analizan este país desde su periferia y desde el exterior.
“El orden liberal marca los derroteros de España desde 1812 hasta 1923, cuando triunfa la dictadura de Primo de Rivera”, comenta Andrés de Blas. “Desde la Constitución de 1837, que define un orden liberal, urbano y burgués y que establece el marco para la modernización económico-social del país, las líneas de continuidad son evidentes, por mucho que se escoren, a veces hacia la izquierda (en 1869), a veces hacia la derecha (en 1845 y 1876). Al otro lado, como factores de resistencia, solo están el carlismo, y su defensa de los valores tradicionales, y algunas asonadas militares”. Poco a poco surgirán esos ruidos que irán haciendo mella en el proceso. Los nacionalismos periféricos se fueron constituyendo en el País Vasco y Cataluña a lo largo de la segunda mitad del XIX, y se instalaron con más fuerza al empezar el siglo XX. Y luego está la impotencia del régimen de la Restauración, incapaz de acomodar en su seno a las nuevas fuerzas, ya fueran esos nacionalismos periféricos, la clase obrera o los partidos reformistas.
En un libro publicado en 1983 sobre los orígenes y el desarrollo del nacionalismo, el historiador Benedict Anderson “contemplaba las naciones como artefactos culturales modernos que surgen en un momento concreto, se transforman y adquieren, en determinadas circunstancias, una fuerza extraordinaria”. Javier Moreno Luzón y Xosé M. Núñez Seixas recogen la cita en la introducción que abre Ser españoles, un libro colectivo que busca profundizar en los imaginarios nacionalistas que han echado raíces en este país a lo largo de la pasada centuria. No permanece inmutable siempre la misma versión de las cosas, la cultura “no consiste en un todo armonioso y coherente, sino que sus contenidos se negocian y se disputan entre sectores enfrentados en la esfera pública”, escriben Moreno Luzón y Núñez Seixas. De ahí surge el proyecto, del afán de revisar esas disputas, y no tiene que ver para nada con reivindicación alguna de las esencias patrias, sino que quiere, más bien, dar cuenta de “las vicisitudes” por las que ha pasado una identidad: qué ha sido eso de ser españoles a lo largo del siglo XX. Los mitos, los símbolos de España, el lugar que ocupó la República, el papel de la religión o de la lengua o las lenguas, los toros, el deporte, el turismo o el cine, los mapas, la influencia de la capital, América y la fiesta del 12 de octubre, la proyección africana, la música, la situación de la mujer respecto a su identidad…, en fin, la monarquía.
“Es muy importante subrayar que el franquismo colonizó la idea de España, se la apropió, y eso produce una enorme distorsión”, dice Javier Moreno Luzón. “Toda la oposición a la dictadura, tanto la de izquierdas como los nacionalismos, identificaron así a España con el franquismo, y no querían ni oír hablar de sus relatos, ni de sus símbolos. De lo que se trataba, por tanto, era de construir una nueva identidad nacional, donde todos tuvieran sitio. La monarquía representa un papel esencial en la construcción de esa nueva identidad, democrática y constitucional. Sea como sea, la proyección de lo que fuera esta nueva España tuvo un perfil bajo en los primeros años de la Transición. Solo tras el golpe del 23 de febrero se fue imponiendo la idea de que no se podía dejar España y sus símbolos en manos de la extrema derecha”.
“Un momento clave fue 1992”, subraya Moreno Luzón: “Se aprovecharon dos grandes eventos, los Juegos Olímpicos que se organizaron en Barcelona y la Expo de Sevilla, para reelaborar los símbolos tradicionales, quitándoles el moho asociado a su viejo esencialismo para proyectarlos hacia el futuro. Juan Carlos I se había presentado ya como el piloto del cambio y el defensor de la democracia contra sus enemigos en el 23-F. Y aquel año se reinventaron los vínculos con América, 500 años después de la conquista, disolviendo cuanto tuviera que ver con las atrocidades que se cometieron durante la conquista para reforzar la idea de una comunidad de iguales, donde el papel de España fuera el de servir de puente entre aquella América lejana y una Europa cada vez más próxima. Fue entonces cuando empezaron las cumbres iberoamericanas…”.
La cuestión de las identidades está, sin embargo, siempre sometida a disputas. Y es verdad que hubo un tiempo en que las aristas más conflictivas entre los nacionalismos periféricos y el español quedaron eclipsadas por un proyecto de futuro. En los Juegos Olímpicos convivieron la bandera española y la senyera, no había grandes conflictos. “Fue con la llegada de Aznar al poder cuando se produjo un reforzamiento del nacionalismo español”, observa Moreno Luzón. “Reformuló la celebración del 12 de octubre e impulsó la enseñanza de la historia de España. De regreso de un viaje a México, e impresionado por la enorme bandera que se desplegaba en el zócalo del Distrito Federal, decidió hacer algo semejante aquí y se izó aquella inmensa enseña en la plaza de Colón de Madrid. Era un viraje que no iba a gustar mucho ni a los nacionalismos periféricos ni a las fuerzas de izquierda. No hay que olvidar que es en las manifestaciones contra la gestión del desastre del Prestige y contra la guerra de Irak cuando vuelven a verse en las calles numerosas banderas republicanas. Y por el lado nacionalista se acentuaron dinámicas propias: la reacción condujo en el País Vasco al plan Ibarretxe, y en Cataluña al proyecto de modificar el Estatut”. Las viejas inquinas en torno a los rasgos identitarios de España y de sus nacionalidades volvieron, así, a primer plano. Y en esas andamos.
Pueblo y nación. Homenaje a José Álvarez Junco. Javier Moreno Luzón y Fernando del Rey (editores). Taurus. Madrid, 2013. 416 páginas. 10,99 euros. La invención del pasado. Verdad y ficción en la historia de España. Miguel-Anxo Murado. Debate. Barcelona, 2013. 230 páginas. 16,90 euros. Historia de la nación y del nacionalismo español. Antonio Morales Moya, Juan Pablo Fusi Aizpurúa, Andrés de Blas Guerrero (directores). Galaxia Gutenberg / Círculo de Lectores. Barcelona, 2013. 1.518 páginas. 39 euros. Ser españoles. Imaginarios nacionalistas en el siglo XX. Javier Moreno Luzón y Xosé M. Núñez Seixas (editores). RBA. Barcelona, 2013. 592 páginas. 23 euros.

luns, 16 de decembro de 2013

“A historia nacional é unha fe que precisa de reliquias”



O pasado xa pasou, e non podemos volver a el, por moito que nos empeñemos. Reconstruílo é unha tarefa que se sitúa nas marxes entre a realidade e a ficción e que ten moito que ver coa literatura. Esta é unha das teses fundamentais de La invención del pasado. Verdad y ficción en la historia de España, o novo ensaio do escritor e xornalista Miguel Anxo Murado. Xa di el que non é un libro de historia. Senón un libro sobre a historia, sobre como se fai a historia e sobre as limitacións que os historiadores atopan para explicar o pasado. O seu obxectivo é cuestionar a visión da historia como verdade revelada e promover unha achega crítica e escéptica á mesma. Non desde un discurso posmoderno que cuestione a posibilidade da mesma historia. Senón desde unha perspectiva na que a metodoloxía axude a desterrar o mito. Todos os mitos, tamén o da historia como clave máxica da compresión do presente.
O libro convida o lector a ser escéptico e crítico coa historia. Mais o que di pode resultar chocante, sobre todo, para quen crea na historia como verdade obxectiva, que é algo que en ciencias sociais leva xa moito tempo discutíndose, non si?
É verdade, e eu creo que a novidade do libro é máis ben que é unha obra de divulgación. Os libros de historiografía adoitan ser non só moi académicos, senón farragosos. Falar de historiografía implica citar moitas fontes, títulos, datos… e iso fai que sexan libros densos. Ademais, a historiografía é un coñecemento que presupón outro, que é a historia. Eu escollín a historia de España porque o libro vai dirixido a un público español, pero podía ter escollido calquera outro país. Seleccionei exemplos ilustrativos, de partes da historia moi coñecidas, para non ter que pararme en dar moita explicación histórica.
A obra explica, sobre todo, como se fai a historia. Cuestiona que a metodoloxía sexa unha garantía, pero tampouco a desbota. De feito, para rexeitar mitos recorre vostede, precisamente, á metodoloxía.
O libro escolle casos extremos para que se vexan os límites que ten a historia para coñecer o pasado. Pero iso non quere dicir que a historia sexa imposible. O obxectivo é facer que o lector dubide do que lle contaron, que se decate de que é todo máis complicado. Pero non quero dicir que toda a historia se faga mal, como no caso deses casos extremos que cito. De todas maneiras, eu non nego a metodoloxía. Non é un libro que negue a posibilidade da obxectividade, senón que o que defende é unha historia cunha obxectividade maior. Porque penso que o que pasa, moitas veces, é que a historia non é o suficientemente científica. O meu non é un enfoque, nese sentido, posmoderno. Aínda que si entendo que a tendencia da historia cara a confluír coa literatura é maior que noutras ciencias sociais.
Atrévese vostede a meterse con Menéndez Pidal. Non todo o mundo o faría.
O libro precisaba un fío condutor e pensei que Menéndez Pidal era unha boa opción. El representa o canon da historia de España. E creo que o trato con cariño, malia que fale dos seus erros. É certo que conto cousas del que normalmente non se contan, pero iso non é culpa miña, senón de quen non as conta. El tiña un modo de entender a historia que non é o actual, senón que é o propio da época. Pero non por iso deixa de ser un gran sabio. El é o pai dun imaxinario da historia de España que chegou ata hoxe. É verdade que a partir dos 70, sobre todo, esa visión da historia de España comezou a cuestionarse desde o revisionismo da esquerda. Pero a min non me interesa tanto ese aspecto político como o metodolóxico e epistemolóxico, que é do que me ocupo no libro.
Dentro desa visión canónica tradicional, o do Reino de Asturias é un dos mitos fundacionais máis importantes. Fala vostede de como en documentos do resto de Europa se referían, para a mesma época, ao reino de Galicia ou de Galicia e Asturias. Isto explicouno Anselmo López Carreira. Pero son argumentos moitas veces rexeitados por “nacionalistas”.
Eu lin, coñezo ben e cito a Anselmo López Carreira, e creo que a súa obra fixo unha achega importante. Pero non estou de acordo coa proxección de conceptos modernos ao pasado. Quero dicir, que aínda que coincida o nome, a Galicia medieval non é a Galicia de agora. Non creo na idea dunha nación eterna que xa estaba aí. Non creo na nación como suxeito da historia, agás que se queira facer unha historia nacionalista, que tamén é lexítimo pero non é a miña maneira de entender a historia. Creo, ademais, que tamén se pode facer unha historia nacionalista moderna, non presentista, é dicir, que non proxecte o presente cara ao pasado. O mundo da Idade Media ten moi pouco que ver co actual, co cal nin a Galicia nin a España medievais son a Galicia nin a España de agora. O pasado é unha fantasía, unha invención, o que importa é o presente. Non ten sentido andar buscando a orixe do presente no pasado, porque o pasado é unha invención. Non podemos falar do pasado sen inventar, porque o pasado xa pasou, non podemos recuperalo.
Non ten sentido, por iso, segundo vostede, utilizar a historia nos debates políticos do presente. Un dos temas que trata no libro é o imaxinario sobre a “invasión musulmá” do 711 e a chamada “Reconquista”. Que, se cadra, si inflúen na lectura que se fai na actualidade de cuestións como a inmigración.
Olagüe cuestionou que existise a tal “invasión musulmá”. E ese tema é un bo exemplo de baleiro historiográfico: non temos nada, e como non hai documentación xurdiron teorías completamente diferentes. Conto no libro a teoría de Olagüe non porque me decante por ela, senón porque é exemplo do que pasa cando non temos datos. Olagüe especula, pero as súas conclusións non son menos sólidas que as da explicación tradicional. Foi moi criticado e, como no caso da tese tradicional, a súa é apoiada ou non, moitas veces, por motivos de carácter ideolóxico. A súa teoría é moi atractiva para quen simpatiza coas teses da Alianza de Civilizacións, do mesmo xeito que a tradicional é útil para as posturas máis conservadoras, que prefiren falar do perigo do islam radical e ese tipo de cousas. Non hai ideoloxía que acepte versións da historia que a contradigan.
Outro dos grandes mitos, relacionado co anterior, é o da batalla de Covadonga. Explica vostede como se construíu, copiando anacos de vidas da Santos, da Biblia, da historia grecolatina… Pero é un exemplo de como o mito pervive a nivel popular.
É certo que unha cousa é o debate entre historiadores ou entre xente que ten formación en historia e outra cousa é o que a xente cre. Porque a historia responde a unha necesidade, que é a de dar respostas sobre o pasado. E canto máis espectaculares sexan as respostas, máis van gustar. A historia mítica funciona, transmítese polo boca a boca, e resiste independentemente do que digan os historiadores. Pero é que tamén o que din os historiadores é, en parte, invención, literatura, ficción.
Relatos como o de Numancia, ou o do monte Medulio para Gallaecia, seguen unha mesma estrutura identificable noutros semellantes. Igual que a lenda da tormenta da Armada Invencible. En que sentido é, a historia, literatura, metáfora, relato ficcional?
Xa os historiadores romanos tiñan conciencia de ser escritores, literatos. Trataban de embelecer o pasado, malia que utilizasen datos reais. Pero é que tamén os novelistas utilizan datos reais. Tito Livio era iso, un escritor. O problema foi que os historiadores do século XVIII e XIX tomaron o que contaban os historiadores clásicos como se fose historia positivista, científica, moderna. Tamén é certo que os historiadores clásicos facían profesións de fe empiricistas, pero era, simplemente, retórica. E relatos como o de Numancia son moi útiles para entreter, teñen un valor narrativo importante. De todas maneiras, hai na construción da historia unha fronteira delgada entre datos e ficción. O historiador ten tamén que entreter e interesar ao lector, polo que é inevitable, nalgúns aspectos, esaxerar, usar frases lapidarias… e todo iso acaba producindo unha deformación dos datos. Hai historiadores que foxen disto tentando escribir só datos e datos, pero o que conseguen é facer libros áridos. O meu libro non pretende xulgar aos historiadores, senón dicir como se fai, en realidade, a historia. É normal que non sexa todo obxectivo, e non hai que sentirse mal por iso. Non hai que negar esa parte de invención, de literatura, que ten a historia. Calquera esforzo por chegar ao pasado está condenado ao fracaso, porque a realidade do pasado non se pode recuperar. O pasado xa pasou, e só nos quedan os vestixios. Como digo no libro, a catedral de Burgos é antiga, pero tamén é moderna. O pasado é inalcanzable: é máis fácil chegar a Marte, agás que construamos unha máquina do tempo, que non creo. Non podemos volver nin aos minutos que pasaron antes dos minutos que estamos vivindo.
As grandes narrativas dos Estados modernos europeos tamén coinciden. E foron parte da construción e lexitimación dos propios Estados. A visión teleolóxica da “Reconquista” ou do camiño cara á “unidade” de España, -relato no que os Reis Católicos xogan un papel fundamental-, son bos exemplos. Por que a revisión, -que se fixo-, tanto do imaxinario da Reconquista como do dos Reis Católicos non tivo o impacto que podería ter fóra do ámbito académico?
Porque, como diciamos antes, a xente rexeita a historia que non lle gusta e queda coa que lle gusta, coa que cumpre os seus propósitos. Fíxose un esforzo grande por desmitificar a figura de Isabel a Católica. Explicouse que a súa construción da unidade non foi tal, subliñouse que expulsou aos xudeus… Pero despois chega unha serie de televisión que nos di que ela realmente non quería expulsar aos xudeus, que si había dalgunha maneira un proxecto de unificación malia que se mantivesen os dous reinos por separado… Mesmo o interese pola figura de Isabel a Católica foi máis ben escaso ata o XIX, e promoveuse nun contexto no que os liberais, herdeiros das Cortes de Cádiz, trataban de xustificar a monarquía parlamentaria. Cremos a historia que queremos crer. E máis nun contexto no que existe una preocupación por parte do Estado polo tema do independentismo catalán.
De todas maneiras, non é só unha cuestión política. A Real Academia da Historia española defende, segundo comenta no seu libro, unha visión conservadora e nacionalista. Non son só os políticos. Tamén parte dos historiadores.
Si, claro. Hai tamén un interese corporativo. O prestixio dun historiador tamén depende de que favoreza unhas determinadas visións da historia, e despois tamén están as lóxicas da Universidade: a fidelidade ao mestre… Por iso non é fácil saírse dos consensos. E non estou dicindo que todos os consensos sexan falsos ou incorrectos. Tamén hai consensos válidos e fundamentados, o problema é que moitas veces é difícil saír dos que non o son, sobre todo se non tes unha liberdade para traballar. A ideoloxía inflúe moito pero tamén é un dos problemas máis facilmente detectables. A min o que me interesa máis é o problema que supón a natureza da documentación histórica: fragmentaria, incompleta, escasa, modificada, copiada… e moitas veces contraditoria. Iso por un lado, e por outro a interpretación que se fai dos documentos, sempre discutible. Porque a historia consiste niso, en escribir e reescribir. E hoxe, con internet, aínda se complica máis a cousa, porque circulan moitos documentos falsos, entón pódese defender a partir deles calquera teoría histórica.
O reducido grupo de historiadores que construíu o canon omitiu cousas, segundo salienta, como os 200 anos que van entre Alfonso X e Isabel a Católica, cuxa historia de guerras non cadraba ben coa da construción da unidade de España. O propio Alfonso X, lembra, numerou os reis anteriores segundo os seus intereses. Curiosamente, esa historia canónica confluíu, en boa medida, coa historia oficial franquista.
Cando pensamos na historia rancia do franquismo non nos decatamos, moitas veces, de que moitas cousas que se din non foron unha invención do franquismo. Xa estaban antes, pois era o que dixeran Pidal e os historiadores do XIX, malia seren liberais. Aínda que, se cadra, non son tan liberais como ás veces os seus discípulos din. Moitos elementos desta historia canónica eran válidos para o franquismo, porque era xa unha historia nacionalista. O franquismo engadiu cousas, esaxerou, pero xa estaba todo máis ou menos escrito. Claudio Sánchez-Albornoz tivo que exiliarse, pero as súas teses, conservadoras e nacionalistas, eran asumibles para o franquismo. Mesmo houbo teses de Américo Castro que o franquismo tamén aproveitou, malia a postura contraria que sostiña cara á Igrexa católica. A eclosión do nacionalismo español a raíz do Desastre do 1898 promoveu un relato histórico que fixese énfase na unidade de España e na súa antigüidade como nación. Con iso relaciónase, por exemplo, a construción da idea do proxecto imperial de Carlos V. Que é anterior ao franquismo.
Alén dos documentos, desconfía tamén vostede da pintura histórica, das reliquias e dos lugares da memoria. Por que?
Hai un perigo que está sempre, que é o do anacronismo. As reliquias poden crear a ilusión de que chegamos ao pasado, de que tocamos o pasado, pero non é certo, e nese sentido o culto ás reliquias do pasado é como o culto ás reliquias relixiosas. Non somos máis listos que as persoas que adoraban as reliquias medievais. É algo consubstancial aos humanos esa necesidade de achegarnos ao pasado. E se a Tizona do Cid se tivo como verdadeira durante tanto tempo, foi porque a historia nacional é unha fe que require de reliquias. Como digo no libro, a historia, despois de todo, é unha crenza baseada en grande medida na fe. O da pintura é distinto. O problema é que pode crear tamén a falsa ilusión de que son como fotografías da realidade. Cando non son máis que un xeito de representar, de interpretar o pasado, que tampouco está libre de falsificacións.
Salienta no libro como, co goberno de Aznar, se tentou “renacionalizar” o imaxinario español, promovendo unha visión nacionalista da historia, contra as revisións que se fixeran. Se cadra co goberno actual, co ministro Wert, ocorre algo semellante.
Ese é un tipo de batalla política que sempre houbo. E si creo que se pode establecer un paralelismo entre o proxecto de Aznar e o do goberno actual, pero por distintos motivos. No caso de Aznar, o PP gañara as eleccións por maioría absoluta, e houbo unha reacción contra o revisionismo histórico da esquerda e das historias outras nacionais. Pero o sentido de fondo era o do triunfo dun modo de entender España. Agora prodúcese un rearme ideolóxico, pero noutras circunstancias. Eu creo que pode haber un nacionalismo non historicista, que non apele ao pasado para xustificar o seu proxecto para a presente. Pero non é o caso. E pasa o mesmo co nacionalismo catalán. A min sorprendeume que no preámbulo da moción polo dereito a decidir houbese todo un conxunto de argumentos naïf sobre a historia nacional catalá, sobre a loita da nación catalá pola súa independencia… cun discurso cheo de anacronismos. A historia non ten un fin predeterminado, non é unha continuidade perfecta até o presente.
Entón, se a historia non serve para non repetir os erros, nin para entender o presente máis que dun xeito relativo, para que serve?
Para cambiar o pasado. Pero iso é moi importante. Porque todos necesitamos un pasado. Sen un pasado sentiriámonos perdidos. E necesitamos un pasado que nos permita vivir con el, cunha lóxica que nos leve cara a algo mellor. Iso se non somos vitimistas, porque entón se cadra preferimos unha historia chea de derrotas. Unha das ideas nas que insisto no libro é que o interese pola historia é algo instintivo, unha pulsión que é a mesma que anima aos científicos. Se ollas a historia da ciencia, ves que a historia da ciencia e da tecnoloxía seguiron camiños distintos. O interese do científico non é, moitas veces, práctico. É a curiosidade a que o move, o instinto. O propio prestixio da historia non deriva da evidencia empírica da súa utilidade, senón da inercia xerada no XIX, cando a educación pública obrigatoria coincide co apoxeo do nacionalismo.